Opis

Katowice (niem. Kattowitz, śl. Katowice, cz. Katovice) – miasto na prawach powiatu w południowej Polsce, siedziba władz województwa śląskiego. Jeden z głównych ośrodków Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego i największe pod względem ludności miasto konurbacji górnośląskiej. Jest siedzibą Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii.

Początki Katowic sięgają XVI wieku, kiedy były ośrodkiem rolniczym i kuźniczym, a ich gwałtowny rozwój został zapoczątkowany w połowie XIX wieku wraz z rozwojem przemysłu i doprowadzeniem do miasta linii kolejowej. Prawa miejskie Katowice uzyskały 11 września 1865 roku, po czym rozwijały się w szybkim tempie. Z liczbą 290 553 mieszkańców w grudniu 2020 roku były 11. miastem w kraju pod względem liczby ludności i 12. pod względem powierzchni, mając prawie 165 km².

Katowice leżą na trasie głównych szlaków krajowych i międzynarodowych zarówno drogowych, jak i kolejowych. W Pyrzowicach funkcjonuje międzynarodowy port lotniczy Katowice-Pyrzowice. Stanowi ono ważny w skali kraju ośrodek gospodarczy, będąc centrum handlowo-usługowym ze znacznym udziałem działalności produkcyjnej. Jest również ośrodkiem koncentracji specjalistycznych usług medycznych, funkcji akademickiej, kulturalnej oraz sportowej. W rankingu opublikowanym przez Globalization and World Cities Research Network, Katowice zostały sklasyfikowane w V kategorii (sufficiency level cities) miast o znaczeniu globalnym.

Położenie

Katowice znajdują się w południowej Polsce. Są one według podziału fizycznogeograficznego Jerzego Kondrackiego położone w znacznej części w mezoregionie Wyżyna Katowicka (341.13), natomiast południowa część miasta (południowe Murcki) na Pagórach Jaworznickich (341.14). Obydwa mezoregiony stanowią południową część Wyżyny Śląskiej, wchodzącą w skład podprowincji Wyżyna Śląsko-Krakowska. Geologicznie miasto położone jest w dewońsko-karbońskim zapadlisku górnośląskim. Miasto leży na dziale wodnym Wisły i Odry, będącym naturalną granicą między Małopolską a Śląskiem.

Administracyjnie miasto znajduje się w centralnej części województwa śląskiego, w podregionie katowickim, i stanowi największe miasto konurbacji górnośląskiej. Katowice położone są we wschodniej części Górnego Śląska. W latach 1957–1975 oraz 1975–1998 miasto administracyjnie było stolicą dużego i małego województwa katowickiego.

Katowice od północy graniczą z Chorzowem, Siemianowicami Śląskimi i Czeladzią, od wschodu z Sosnowcem i Mysłowicami, od południa z Lędzinami i Tychami, natomiast od zachodu z Mikołowem i Rudą Śląską.

Historia

Pierwsza wzmianka o Katowicach pojawiła się w zapisach księdza Kazimierskiego, wizytatora parafii boguckiej w 1598. Historię miasta wyznaczają jednak losy kilku znacznie wcześniejszych słowiańskich osad rolniczych z XIV i XVI wieku oraz kuźnic żelaza, będących obecnie jego dzielnicami. Usytuowana nad brzegiem rzeki Rawy Kuźnica Bogucka została wspomniana po raz pierwszy w 1397 i był to jeden z najstarszych zakładów tego typu w Polsce. Poza Kuźnią Bogucką w okolicy istniały jeszcze trzy podobne zakłady: załęski, szopienicki i roździeński. Podobny rodowód ma kilka innych katowickich dzielnic. Najstarszą katowicką dzielnicą jest Dąb, o którym dokumenty wspominają już w 1299. Należał on przez kilkaset lat do klasztoru Bożogrobców w Miechowie. Następnie wspomniane są kolejne wsie, będące dziś dzielnicami miasta, wymienione w dokumencie księcia opawsko-raciborskiego Mikołaja z 15 grudnia 1360, potwierdzającego Ottonowi z Pilczy własność wsi Jaźwce, Załęże, Bogucice i miasta Mysłowice.

W połowie XVI wieku na obszarze nadanym Kuźnikom pojawiło się osadnictwo rolnicze o charakterze zagrodowym. Około 1580 kuźnik bogucki Andrzej założył na swoim gruncie wieś zagrodniczą Katowice, wzmiankowaną w protokole wizytacji parafii boguckiej z 1598 jako villa nova – nowa wieś, a przez kilka następnych stuleci osady rolnicza i kuźnicza zgodnie egzystowały obok siebie.

W XVII, XVIII i I połowie XIX w. Katowice często zmieniały swoich właścicieli. Ważny w historii był rok 1838, kiedy to Franz von Winckler kupił dobra rycerskie Katowice od Lehmanna, a w 1841 przeniósł do Katowic zarząd swoich dóbr. Rozwój wsi Katowice rozpoczął się wraz z uruchomieniem 3 października 1846 przez Towarzystwo Kolei Górnośląskiej (OSE) połączenia Wrocławia z Mysłowicami. Dnia 6 sierpnia 1847 wjechał na główną stację kolejową pierwszy pociąg osobowy. W latach 1847–1848 Katowice za pośrednictwem OSE uzyskały połączenie z siecią kolei europejskich, m.in. z Berlinem, Krakowem, Wiedniem i Warszawą.

Przejęcie dóbr ziemskich przez rodzinę Wincklerów oraz uruchomienie kolei sprzyjały rozwojowi i urbanizacji wsi. 29 września 1858 konsekrowano ewangelicki kościół Zmartwychwstania Pańskiego, a 11 listopada 1860 poświęcono zbudowany z muru pruskiego pierwszy katolicki kościół we wsi, usytuowany przy dzisiejszym Placu Wolności. W 1862 r. poświęcono kamień węgielny pod budowę pierwszego murowanego kościoła katolickiego w mieście - kościoła pw. Najświętszej Marii Panny. W tym samym roku ukończona też została murowana synagoga na rogu dzisiejszych ulic 3 Maja i Słowackiego.

W dniu 11 września 1865 na zamku Babelsbergu król Prus Wilhelm I Hohenzollern nadał Katowicom prawa miejskie. Miasto liczyło wówczas 4 815 mieszkańców, z tego 3 354 katolików, 888 ewangelików i 573 żydów. Pierwszym burmistrzem Katowic został Louis Diebel.

Na skutek nowego podziału terytorialnego Śląska w 1873 r. dawny Okręg Bytomski został podzielony na 4 powiaty (tarnogórski, bytomski, zabrski i katowicki), a Katowice stały się miastem powiatowym (niem. Kreisstadt). Powiat katowicki, obejmujący również Mysłowice, liczył ok. 16 tys. mieszkańców. Miasto stało się siedzibą Wydziału Powiatowego (niem. Kreisausschuss) oraz Sejmiku Powiatowego (niem. Kreistag) z 34 członkami. W 1876 r. został oddany do użytku budynek Urzędu Powiatowego. Pierwszym landratem powiatu katowickiego został mianowany baron Hans H. von Berlepsch, późniejszy pruski minister handlu i rzemiosła. W 1897 r. Katowice zostały wyłączone z powiatu, uzyskując przez to większą samodzielność..

Pod pruskim panowaniem (od 1742) na terenie dzisiejszych Katowic, szczególnie w XIX wieku rozwijał się przemysł, zwłaszcza huty i kopalnie. W drugiej połowie tegoż wieku powstało kilka instytucji, które zadecydowały o rozwoju młodego ośrodka gospodarczego: Górnośląska Konwencja Węglowa, Górnośląski Związek Przemysłowców Górniczo-Hutniczych, gwarectwa węglowe, Państwowa Dyrekcja Poczt (1866 r.), Sąd Okręgowy (1872 r.). W latach 70. po długich pertraktacjach zarząd dóbr Tiele-Wincklerów przekazał miastu za bardzo korzystnym odszkodowaniem czynszowym obszar gruntów, umożliwiających dalszy rozwój Katowic. W 1895 r. stały się Katowice siedzibą Dyrekcji Prusko-Królewskich Kolei Państwowych. Okręg katowicki obejmował wówczas 1279 km torów, zatrudniał 300 pracowników, a ruch dzienny wykazywał 184 pociągi dziennie (w tym 80 osobowych).

W 1871 roku swe podwoje otwarło pierwsze gimnazjum. Pod koniec stulecia w mieście działały oprócz tego wyższa szkoła realna, liceum wyższe i niższe, średnia szkoła męska i żeńska, 5 szkół ludowych oraz zawodowa szkoła budowlana. W 1895 r. powstał Szpital Spółki Brackiej (z klinikami: okulistyczną i laryngologiczną) z 450 łóżkami, w 1900 r. szpital św. Elżbiety z 200 łóżkami, w 1904 r. Szpital Miejski z 120 łóżkami, a w 1912 r. Szpital Dziecięcy na 60 łóżek. Z początkiem XX wieku Katowice wzbogaciły się o Teatr Miejski (późniejszy Teatr Śląski), zbudowany przy Rynku w latach 1905–1907 według projektu kolońskiego architekta Carla Moritza. Nowe stulecie przyniosło miastu trzeci w jego dziejach dworzec kolejowy, zachowany do dziś, choć nieużytkowany w pierwotnym charakterze. Wraz z rozbudową miasta i wzrostem liczby jego mieszkańców rosło również zapotrzebowanie na nowe świątynie. W 1870 r. została ukończona budowa murowanego, katolickiego Kościoła Mariackiego, który 14 czerwca 1873 r. stał się kościołem parafialnym. Dnia 8 listopada 1900 r. został poświęcony kościół św. Józefa wskrzeszonej parafii w Załężu. W 1902 r. został ukończony i konsekrowany nowy kościół pw. św. Piotra i Pawła. 22 grudnia tegoż roku do Starych Panewnik zostali sprowadzeni franciszkanie.

Wybuch I wojny światowej nie spowodował w Katowicach zniszczeń i strat, lecz rozwój przemysłu i sprzyjającą koniunkturę, zwłaszcza dla zakładów hutniczych. 15 kwietnia 1919 r. władze policji katowickiej donosiły: "Większa część robotników polskich jest dzisiaj po stronie komunistów, a nie partii wszechpolskiej. (…) Liczba członków Spartakusa w okręgu policyjnym wynosi 20 – 25 tys."

Wojsko polskie na czele z gen. Szeptyckim wkracza do Katowic – 22 czerwca 1922

W trakcie I powstania śląskiego w sierpniu 1919, w niektórych z dzisiejszych dzielnic miasta (Szopienice, Bogucice, Dąbrówka Mała), doszło do kilkudniowych walk powstańców śląskich ze śląskim SSOS. W dniach 17–18 sierpnia 1920 doszło w mieście do zamieszek, w trakcie których niemieckie bojówki zaatakowały oddziały francuskie i polskich mieszkańców miasta. Wydarzenia te były jedną z przyczyn wybuchu 20 sierpnia w Katowicach strajku, a następnie wybuchu II powstania śląskiego, podczas którego w mieście został ogłoszony, przez oddziały rozjemcze stan oblężenia. Walki miały miejsce w dzisiejszych dzielnicach miasta, takich jak m.in. Załęska Hałda, Bogucice i Dąb.

W tych okolicznościach 20 marca 1921 odbył się plebiscyt na Górnym Śląsku. W okręgu wyborczym Katowice, który objął powiat i miasto Katowice, 51,9% wyborców opowiedziało się za pozostaniem w Niemczech. Zaś w samym mieście Katowice 85,4%, a w powiecie katowickim 44,4% głosujących odpowiedziało się za Niemcami. Podczas III powstania śląskiego, w dniu 3 maja 1921, po trwającej całą noc walce, miasto zostało opanowane przez osiem batalionów powstańców śląskich pod dowództwem Walentego Fojkisa i Adama Kocura.

Po powstaniach śląskich Katowice wraz z okolicznymi gminami przyłączono do Polski. 15 lipca 1920 roku ustawa Sejmu RP mianowała Katowice siedzibą władz autonomicznego województwa śląskiego z własnym Parlamentem (Sejm Śląski) oraz Skarbem (Skarb Śląski). Lata międzywojenne były okresem ogromnego rozwoju miasta wskutek pierwszych dużych inkorporacji podmiejskich gmin. M. in. 15 października 1924 r. do powiatu miejskiego włączono gminy: Bogucice, Dąb, Załęże, Brynów i Ligota Pszczyńska. Liczba ludności miasta wzrosła z 56 tys. w 1922 do 135 tys. w 1939 r. W 1926 r. w mieście działały: 4 kopalnie węgla kamiennego (łącznie 11 150 robotników), 5 hut żelaza i jedna huta cynku (łącznie 2 551 robotników), 4 odlewnie metali i zakłady konstrukcji stalowych (1 047 robotników), 2 fabryki maszyn (318 robotników), fabryka porcelany (300 robotników), fabryka nawozów sztucznych (150 robotników), zakład impregnacji drewna kopalnianego (131 robotników), fabryka silników elektrycznych (113 robotników), rafineria ropy naftowej, 2 tartaki, młyn parowy i in.

Przed II wojną światową miasto było siedzibą aż 53 banków, 14 zagranicznych przedstawicielstw dyplomatycznych, 9 międzynarodowych koncernów, 4 spółek akcyjnych, 9 biur sprzedaży oraz 7 związków gospodarczych. Powstały też liczne obiekty użyteczności publicznej, w tym oddane do użytku w 1926 nowoczesne lotnisko na Muchowcu. Rozbudowywano także południową część miasta, a także powstawały luksusowe osiedla willowe i monumentalne budowle sakralne (m.in. kościół garnizonowy Świętego Kazimierza, początek budowy katedry Chrystusa Króla).

Stosunkowo dynamicznie rozwijała się kultura. Prężnie działał Teatr Miejski, subsydiowany z budżetu miasta. W 1932 r. miasto posiadało 9 udźwiękowionych kin. Największe z nich, „Rialto”, mogło pomieścić 1050 widzów. W 1927 r. rozpoczęło działalność Polskie Radio Katowice, które w 1937 r. otrzymało nowy budynek przy ul. J. Ligonia. Prasę, poza tytułami ogólnokrajowymi, w 1926 r. reprezentowało 11 wychodzących w Katowicach gazet codziennych (z tego 8 w języku polskim, 3 w niemieckim) oraz znaczna (i zmienna) liczba rzadziej ukazujących się periodyków. Rozpoczęto również budowę gmachu Muzeum Śląskiego (niedokończony, został zburzony przez Niemców w 1940 r.).

Text: Źródło

Zdjęcie: Autorstwa Halaston - Praca własna, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=2872628